Blog

संस्कृत साहित्यं व्यक्तित्वविकासः

DINESH BABU KANDUKURI

RESEARCH SCHOLAR

DEPARTMENT OF SANSKRIT

ANDHRA UNIVERSITY

MOBILE NUMBER:  9849745820

E-MAIL : [email protected]

उपोद्घातः-

सकलानां संस्कृतीनां सर्वेषां संप्रदायानां च प्रभावस्थानं इयं संस्कृतभाषेति सर्वेऽपि प्राच्यपाश्चात्यविदुषः कीर्तयन्ति ।‘‘संस्कृतम्  नाम  दैवीवाक् अन्वाख्याता महर्षिभिः‘‘ इति अभियुक्तवचनात् अमृता भाषा देवभाषेति च जेगीयते  चेयम् । सुबोधा, रमणीया , मधुरा चेयं सर्वविधानां  भाषाविज्ञानानां मूलभूतेति भाषाशास्त्रज्ञाः वदन्ति । अतएव संस्कृतभाषायां साहित्यविषयं उक्त्वा तस्मिन् व्यक्तित्त्वविकासमधिकृत्य कथं प्रस्तुतवन्तः  इति परिशीलयामः ।

प्राचीनाः लाक्षणिकाः वाङ्मयं वेद-पुराण-काव्यभेदेन विभज्य तेषां स्वरूपं स्वभावं च विवृतवन्तः । वेदः शब्दप्रधानः प्रभुसम्मितश्च  । प्रभुशासनमिव वेदशासनमप्यनुल्लंघ्यम्। पुराणानि तु अर्थप्रधानानि  सुहृत्सम्मितानि च । तानि च वेदपरमार्थानेव सुबोधकतया कथारूपेण  उपवर्ण्य मित्रमिव कर्तव्याकर्तव्योपदेशं कुर्वन्ति । काव्यानि उक्तिप्रधानानि कान्तासम्मितानि  च  भवन्ति । यद्यपि वेदपुराणकाव्येभ्यो जायमानः  कर्तव्योपदेशः समानः तथापि उपदेशशैलीभेदात् ते भिन्नाः । सरसोपदेशस्तु काव्ये विशेषः ।

‘‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयंप्रहरिष्यति ‘‘।।  इति प्रसिद्धमेव ।

संस्कृतसाहित्यं न केवलं आर्याणामेव अपितु मानवजातेरेवामूल्यः अक्षमश्च सांस्कृतिक निधिः व्यक्तित्वविकास जनकः । अस्मिन् मानवजीवनस्य चत्वारो पुरुषार्था धर्मार्थकाममोक्षाः साङ्गोपाङ्गं विवेचिताः सन्ति । अस्य किं वा वैदिक-मुतवा लौकिकमपि साहित्यं समग्रमेव मानवमूल्यमात्मसात्कृत्य व्याख्याति ।

कवेः कर्म काव्यम् । कवि शब्दः प्रप्रथमतया वेदेषु  परमात्मपरेण प्रयुक्तः । तदनन्तरं कवि शब्दः  परमात्म  साक्षात्कारं  ऋषयः  उपयुक्तः ।  वेदमन्त्राणां   दार्शनिक महर्षयः कवयः । इतिहासानां रामायण महाभारतानां लेखकाः वाल्मीकि, व्यासादि ऋषयः एव । ऐते महाकाव्यानि लिखितवन्तः ।

काव्यस्य  आनन्दः  प्रधानप्रयोजनम् । धर्मार्थकाममोक्ष प्रसादः काव्यं तस्मात् आन्ध्रशब्दचिन्तामणि कर्ता ‘‘विश्वश्रेयः काव्यम्‘‘ इत्यवदत् ।

काव्यप्रकाशः, रसगङ्गाधरः, साहित्यदर्पणम् , ध्वन्यालोकः, दशरूपकम् इत्यादयः लक्षणग्रन्थाः ।  रघुवंशम्,  कुमारसम्भवम् ,   भट्टिकाव्यमित्यादि  महाकाव्यानि  सन्ति । व्याकरणशास्त्रेषु तत्तद्विषयाणामेव प्राधान्यं भवति । साहित्ये तु व्याकरणं, छन्दः, ज्यौतिषम् दर्शनानि ,  राजनीतिः , पुराणेतिहासः सर्वेऽपि विषयाः  विलसन्ति । एतस्मात्  कारणात् सर्वेषां विषयाणां सहितत्वात् साहित्यम् इत्यपि वक्तुं शक्यते ।

इदमेव साहित्यम् एकमात्रं मानवसभ्यताया संस्कृतेः स्वाधीनतादीनां विकासस्य सरलं साधनम् । अनेन  साहित्येन   राष्ट्रे समाजे  जातौ व्यक्तौ  च  नवीनां जीवनं विराजमानं विलसति अस्मिन्नेव समाजस्य प्रान्तस्य देशस्य वा  उत्कर्षस्य  वा सामाजीकरोति  नीतीनां  जातीयविचाराणां व्यवहाराणाञ्च  दर्शनं  जायेत् । एतस्मादेव कारणात् जातेः समैक्यता देशस्य दर्पणं सहितम् इत्यभिधीयते  विद्वद्भिः ।

साहित्यम्  नाम शास्त्रम् । शास्त्रम्  नाम  शास्ति  प्रशासनं  करोति  इति  शास्त्रम् , अर्थात्  यत्शासनं  कर्तृ साहित्यशास्त्रस्यापि   शासनकर्तृत्वात्   शास्त्रमिति   वक्तुं  शक्यते । साहित्यम्  न  केवलं  रसब्रह्मप्रतिपादिकं   प्रत्युत  अप्रतिभात्वेन   अनन्यलभ्येन  हृदयस्य  औदार्येणनैसर्गिकेण  कारुण्येन सर्वजनानामभिलषितेन शब्दमाधुर्येण   ललनानां लावण्यभारेण सौन्दर्यसारेण च सर्वेषामुपरि विराजते ।

एतादृश  साहित्यशास्त्रे  सन्ति  बहूनि काव्यानि  तदादौ  दृश्यं, श्रव्यं चेति मुख्यतया  काव्यं द्विविधं भवति । तत्र श्रव्यकाव्यं यथा- गद्यकाव्यानि , पद्यकाव्यानि , चम्पूकाव्यानि , खण्डकाव्यानि , गीतिकाव्यानि इत्यादीनि । एतदतिरिच्य   दृश्यकाव्यानि  च  सत्सु  बहुषु काव्येषु  श्रव्यकाव्यादीनां  महती  कीर्तिः  वरीवर्ति । तत्रापि पद्यकाव्यानां इतोऽपि वैशिष्ट्यं वर्तते ।  एतादृश  काव्यप्रपञ्चे  व्यक्तित्वविकासकारणानि बहूनि   सन्ति  । तेषु  भारतीय-आलङ्कारिकेषु  प्रतिपादित  विषयानि पश्यन्ति   चेत्    एतद्    विषयं   स्पष्टं  भवति । केचन आलङ्कारिकवचनानि शास्त्रंबोधयति ,स्वाभिप्रायं   प्रकटयति , परिशीलनात्मकदृष्टिं प्रतिपादयति , व्यक्तित्वविकासमपि वृद्धिं प्राप्नोति ।

भारतीय आलङ्कारिकेषु केचन शब्दं काव्यं इति उच्यते । अन्यः द्वौ शब्दार्थौ काव्यं इति कथ्यते ।

अत्र भरतः-    ‘‘इतिवृत्तन्तु काव्यस्य शरीरं परिकीर्तितम्‘‘ ।

दण्डिः-   ‘‘इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली काव्यम्‘‘।

रमणीयार्थ सहितयुक्त पदानां समूहं काव्यं इति एतस्य अर्थः।

भामहः-  ‘‘शब्दार्थौ सहितौ काव्यम‘‘। सहितशब्दार्थाः एव काव्यम् इत्यर्थः ।

भोजः-   ‘‘निर्दोषं गुणवत्काव्यमलङ्कारैरलङ्कृतम् ।

रसात्मकं कविः कुर्वन् कीर्ति प्रीतिञ्च विन्दति ।। इति ।‘‘

रुद्रटः-    ‘‘शब्दार्थौ काव्यम्‘‘।

वामनः-    ‘‘काव्यशब्दोऽय गुणालङ्कारः‘‘।

वाग्भटः-   ‘‘साधुशब्दार्थसन्दर्भं गुणालङ्कारभूषितं ।

स्पुटरीतिरसोपेतं काव्यं कुर्वीत कीर्तये‘‘।।

मम्मटः-    ‘‘तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलङ्कृती पुनःक्वापि‘‘।

विश्वनाथः-  ‘‘वाक्यं रसात्मकं काव्यम् ‘‘।

जगन्नाथः-   ‘‘रमणीयार्थ प्रतिपादकशब्दःकाव्यम् ‘‘।

एवमेव राजशेखरः , आनन्दवर्धनः, इत्यादयाः आलङ्कारिकाः तेषां  अभिप्रायः उच्यन्ते ।

सृष्टौ  मानवस्य विशिष्टतायाः कारणं इतर जीवरहितज्ञानं तस्य सिध्यति । एतादृश ज्ञानस्य सत्वात् मानवाः कवयः इति वक्तुं न शक्यते ।  सर्वे कवयः महाकवयः न ।  सहृदय पाठकाः  पुस्तक  पठन  द्वारा  पाण्डित्यं  संपादयति  किन्तु कवित्वं लिखितुं न शक्नुवन्ति । महापण्डिताः  अपि कवयः  कवित्वरचना  प्रतिभा जन्मान्तरतः एव सिध्यति इति केषांचन अभिप्रायः ।   कविता  कौशल   सिध्यर्थं   कश्चित्  हेतुः अस्ति ।  एतदेव  भारतीयालङ्कारिकैः  काव्यहेतुः  इति साधना सामग्री इति उच्यते ।

संगीतस्य आपातात् एव आनन्दः जायते । किन्तु स आनन्दः तात्कालिकाः । साहित्ये  तु  स  आनन्दः  न  तात्कालिकः ।  यदा   यदा  तत्तद्विषया  आलोच्यन्ते  तदा  तदा  आनन्दं  अनुभूयते एव  । अत एव आलोचनामृतमिति कथितम् ।   अपि  च  काव्यस्य  केवलम्  आनन्द एव न प्रयोजनम्  । उपदेशादयोऽपि काव्यस्य  प्रयोजनानि विद्यन्ते । अतः विद्या ,  शास्त्रं च भवति ।

उपसंहारः-

लोके सत्यं वद , धर्मं चर इति कथनादपि हरिश्चन्द्र उपाख्यानरूपेण प्रोक्तः सत्यं धर्मविषय जनेषु तद्विषये प्रीतिं   जनयति ,  आचरणाय  च  प्रेरको  भवति ।  सैव  हरिश्चन्द्र  विषयः  प्रबन्ध   निबन्ध   रूपेण  यदि  उच्यते   तर्हि  लोकस्य   परमादरणीया   भवती    यत्र  निस्संशयः ।   एवं   काव्यमार्गस्य   आविर्भावे  कारणं  श्रुतिस्मृतीतिहासादीनां     विषयाणां व्यक्तित्वविकासः प्रभावात्मकतया  च  प्रतिपादनेमेवेति ज्ञायते । सहितयोः भावः साहित्यम्  इति ।

उपर्युक्त ग्रन्थसूची-

1 ‘‘पञ्चमहाकाव्येषु ललितकलाविज्ञानम्‘‘।   परिशोधना ग्रन्थः- डा. एम् . वाणीकुमारी.,

  1. संस्कृतसाहित्येतिहासः ।     3. काव्यप्रकाशः।    4. साहित्यदर्पणम् ।
  2. रामायणम् ।   6. महाभारतम् ।   7. रघुवंशम् ।   8. कुमारसम्भवम् ।

……… धन्यवादाः ………

इति शम्


free vector

113 Responses to संस्कृत साहित्यं व्यक्तित्वविकासः

  1. Pingback: does tinder work?

  2. Could I borrow your phone, please? allopurinol 300 mg nebenwirkungen While I agree that we should have a ‘safety net’ for those in need, I think it’s ridiculous that people who make very little income live better than a family that has to work to earn over $40,000 per year. (See Post #1.34).

  3. I didn’t go to university tasto bluetooth iqos 2.4 plus Ronstadt was born in Arizona. At 4 years old, she already had the voice that would earn her 12 Grammys. She was the first woman ever to have four platinum albums in a row. In the golden age of rock, everyone from Johnny Cash and Jackson Browne to Kermit the Frog wanted to sing with her.

  4. Could I have , please? tylenol murders of the 80s “From 2006 until now we’ve seen a threefold increase, close to 200 percent, of Asian buyers purchasing jewelry worldwide. What they’ve really focused on, of course, is diamonds,” said Patti Wong, chairman of Sotheby’s Asia, who added Chinese buyers were showing increasing confidence about snapping up the most expensive gems.

  5. Do you know the number for ? acai berry and green tea Both sides are heavily lawyered up. In a sign of how seriously the SEC is taking the case, it will be represented by Matthew Martens, its chief litigation counsel. Former SEC lawyers say it is rare for someone in that position to try a case himself.

  6. Will I have to work on Saturdays? doxycycline biogaran effets secondaires Rather than applaud a merited devotion of resources, Scheindlin derides the strategies as maliciously aimed. Among the most revealing and offensive of her orders was the following: “In particular, officers must cease the targeting of young black and Hispanic males for stops based on the appearance of these groups in crime complaints.”

  7. How much will it cost to send this letter to ? when to take cardarine reddit With no apparent movement in negotiations, the White House prepared to put in place a skeleton staff on Tuesday to operate essential functions like the National Security Council. Many staff were preparing for furloughs of uncertain length.

  8. The National Gallery lipitor buy online George Osborne said in his Mansion House speech in June that the Government was “actively considering options for share sales. He added: “Of course, we will only proceed if we get value for the taxpayer”.

  9. How many more years do you have to go? tretinoin 0.05 cream uk “We try to preserve the stories in these vehicles,” Stark said, as he sat in one of the classic muscle cars. “So in this Caprice, we have air fresheners in the grill. And in that van towards the back, we left the love letters (we found).”

  10. A few months nexium shortage We have reached a stage where passive appreciation is not enough if we want to save our countryside for our heirs. Our countryside does not look the way it does by chance. Every square inch of it is managed, and the involvement of each and every one of us, however small that participation may be, is vital in ensuring a future for our agriculture, horticulture, the British countryside and rural life in general.

  11. I’ve come to collect a parcel que es dapoxetina priligy Obstacles like those littered throughout Tough Mudder and Spartan Race courses demand far more of participants than cardiovascular endurance. Vertical walls require competitors to hoist themselves up and over and often mean pushing and pulling teammates. Lugging large rocks and logs across various distances combines upper and lower body strength with endurance, and slim beams or unstable platforms over water and mud call for precision balance – and maybe some swimming ability.

  12. How much notice do you have to give? manfaat obat clindamycin 150 mg Public outrage followed revelations that U.S. spy programmeshad accessed the private messages of German citizens. DeutscheTelekom had already said it would only channel local emailtraffic through servers within Germany.

Leave a Comment

Name

Email

Website